«Αλίμονο σε εκείνους που λένε το κακό καλό και το καλό κακό, που βάζουν το σκοτάδι για φως και το φως για σκοτάδι, που βάζουν το πικρό για γλυκό και το γλυκό για πικρό.»
Ησαΐας 5:20
«Ποιος είσαι εσύ που θα μου πεις τι είναι σωστό;» Αν έχεις ακούσει αυτή τη φράση από έναν έφηβο, ή αν εσύ ο ίδιος ως νέος τη σκέφτεσαι, δεν είσαι μόνος. Πίσω της κρύβεται ένα από τα πιο σοβαρά ερωτήματα της εποχής μας: υπάρχει ηθική αλήθεια που ισχύει για όλους, ή το σωστό και το λάθος είναι απλώς θέμα γνώμης, κουλτούρας και προσωπικού γούστου;
Σήμερα ακούμε παντού πως «ο καθένας έχει τη δική του αλήθεια» και πως «κανείς δεν έχει το δικαίωμα να κρίνει». Αρχικά αυτό μοιάζει γενναιόδωρο και ανεκτικό. Ωστόσο, όταν το σκεφτείς λίγο βαθύτερα, αρχίζεις να βλέπεις πως κάτι δεν στέκει. Δηλαδή, πίσω από τη φαινομενική ανεκτικότητα κρύβεται μια αντίφαση. Επομένως αξίζει να εξετάσουμε με τιμιότητα αν το σωστό και το λάθος είναι πραγματικά απόλυτα ή απλώς δικά σου.
Σ' αυτό το άρθρο δεν θα βρεις ηθικολογία ούτε καταδίκη. Αντίθετα, θα βρεις μια ειλικρινή κουβέντα, με λογική και αγάπη, για το πού στηρίζεται η ηθική. Πιο συγκεκριμένα, θα δούμε γιατί ο σχετικισμός δεν αντέχει στην πράξη και πώς ένας έφηβος μπορεί να ζήσει τις βιβλικές αξίες όχι ως ζυγό, αλλά ως ελευθερία.
Το θέμα: «η δική μου αλήθεια» και ο ηθικός σχετικισμός
Ο ηθικός σχετικισμός είναι η ιδέα πως δεν υπάρχει σωστό και λάθος που να ισχύει για όλους. Κατά τη λογική του, η ηθική αλλάζει από άνθρωπο σε άνθρωπο και από κοινωνία σε κοινωνία. Ό,τι θεωρείς εσύ σωστό είναι σωστό για σένα, ό,τι θεωρώ εγώ σωστό είναι σωστό για μένα, και κανείς δεν μπορεί να πει στον άλλον πως κάνει λάθος.
Αυτή η σκέψη ακούγεται ελκυστική, ιδιαίτερα σε έναν έφηβο που θέλει ελευθερία και που έχει βαρεθεί να του λένε συνέχεια τι να κάνει. Ωστόσο, υπάρχει ένα κρυφό πρόβλημα. Κανείς δεν ζει πραγματικά σαν να μην υπάρχει αντικειμενικό σωστό και λάθος. Για παράδειγμα, αν κάποιος σου κλέψει το κινητό ή σε προδώσει ένας φίλος, δεν λες «μάλλον για εκείνον ήταν σωστό». Αντίθετα, λες πως αδικήθηκες. Δηλαδή, βαθιά μέσα μας, όλοι ξέρουμε πως κάποια πράγματα είναι απλώς λάθος.
Εδώ ακριβώς αρχίζει η ένταση. Από τη μια, η κουλτούρα μάς λέει πως κάθε ηθική άποψη αξίζει το ίδιο. Από την άλλη, η ίδια μας η συνείδηση διαμαρτύρεται όταν κάτι είναι άδικο. Όταν κάποιος αποκαλεί καλό το κακό και κακό το καλό, μέσα μας κάτι αντιστέκεται (Ησαΐας 5:20). Συνεπώς, το ερώτημα δεν είναι αν πιστεύουμε σε κάποια ηθική αλήθεια, αλλά πού τη θεμελιώνουμε.
Πού στηρίζεται η ηθική αλήθεια: ο χαρακτήρας του Θεού
Αν το σωστό και το λάθος δεν είναι απλώς γνώμη μας, τότε πρέπει να ακουμπούν κάπου σταθερά. Η Βίβλος δίνει μια ξεκάθαρη απάντηση. Η ηθική αλήθεια δεν είναι ένας τυχαίος κατάλογος κανόνων που κατέβασε κάποιος για να μας περιορίσει. Πηγάζει από τον ίδιο τον χαρακτήρα του Θεού, που είναι αγαθός, δίκαιος και αληθινός. Επειδή ο Θεός είναι σταθερός, και το καλό που πηγάζει από Αυτόν είναι σταθερό.
Αυτό αλλάζει τελείως την εικόνα. Οι εντολές δεν είναι αυθαίρετες απαγορεύσεις ενός αυστηρού επόπτη. Αντίθετα, είναι περιγραφή του πώς λειτουργεί καλύτερα η ζωή, επειδή έτσι μας έφτιαξε Εκείνος που μας αγαπά. Για παράδειγμα, όταν ο Ιησούς λέει για τον εαυτό Του πως είναι η αλήθεια, δεν μιλά για μια θεωρία αλλά για ένα Πρόσωπο (Ιωάννης 14:6). Δηλαδή η αλήθεια δεν είναι κάτι που εφευρίσκουμε, αλλά Κάποιος που γνωρίζουμε.
Πρόσεξε επίσης κάτι σημαντικό. Ακόμα κι όσοι δεν γνώρισαν ποτέ τη Βίβλο έχουν μέσα τους μια αίσθηση του σωστού. Ο απόστολος Παύλος εξηγεί πως ο νόμος του Θεού είναι γραμμένος στις καρδιές των ανθρώπων και πως η συνείδηση τους κατηγορεί ή τους υπερασπίζεται (Ρωμαίους 2:14). Με άλλα λόγια, η αντικειμενική ηθική δεν είναι εφεύρεση μιας θρησκείας. Είναι κοινό αποτύπωμα στον κάθε άνθρωπο, που δείχνει πίσω στον Δημιουργό.
Γιατί ο σχετικισμός δεν αντέχει στην πραγματική ζωή
Ας δοκιμάσουμε τον σχετικισμό όχι σε μια συζήτηση, αλλά στη ζωή. Αν το σωστό και το λάθος είναι μόνο θέμα γνώμης, τότε δεν μπορούμε να πούμε πως ο ρατσισμός, η κακοποίηση ή ο εκφοβισμός είναι αληθινά κακά. Μπορούμε μόνο να πούμε πως εμάς δεν μας αρέσουν. Όμως κανείς λογικός άνθρωπος δεν ζει έτσι. Όταν αδικείται ένα παιδί, δεν λέμε πως απλώς διαφωνούμε αισθητικά. Λέμε πως έγινε κάτι πραγματικά λάθος.
Υπάρχει και ένα δεύτερο πρόβλημα, καθαρά λογικό. Η πρόταση «δεν υπάρχει απόλυτη αλήθεια» αναιρεί τον εαυτό της, γιατί η ίδια διατυπώνεται σαν απόλυτη αλήθεια. Παρόμοια, όποιος λέει «κανείς δεν πρέπει να επιβάλλει την ηθική του στους άλλους» μόλις επέβαλε μια ηθική άποψη. Συνεπώς, ο συνεπής σχετικισμός είναι αδύνατος. Πράγματι, στην πράξη όλοι ζούμε σαν να υπάρχει ηθική αλήθεια, ακόμα κι όταν λέμε πως δεν υπάρχει.
Ο Ιησούς το έδειξε με μια απλή εικόνα. Όποιος ακούει τα λόγια Του και τα εφαρμόζει μοιάζει με άνθρωπο που έχτισε το σπίτι του πάνω στον βράχο, ενώ όποιος τα αγνοεί χτίζει πάνω στην άμμο (Ματθαίος 7:24). Όταν έρθει η μπόρα, και θα έρθει, φαίνεται ποιο θεμέλιο κρατά. Επομένως το ερώτημα για κάθε έφηβο δεν είναι αν θα έχει αξίες, αλλά πάνω σε ποιο θεμέλιο θα χτίσει τη ζωή του.
Πρακτική εφαρμογή: βιβλικές αξίες εφήβων χωρίς πίεση
Ας περάσουμε τώρα από τη θεωρία στην καθημερινότητα. Ένας έφηβος δεν χρειάζεται απλώς να πειστεί πως υπάρχει ηθική αλήθεια. Χρειάζεται να δει πώς αυτή τον βοηθά να ζήσει καλύτερα, πιο ελεύθερα και πιο ολοκληρωμένα. Εδώ οι βιβλικές αξίες δεν λειτουργούν ως φραγμός, αλλά ως πυξίδα. Δείχνουν τον δρόμο που οδηγεί στη ζωή την οποία βαθιά επιθυμεί κάθε νέος.
Το πρώτο πρακτικό βήμα είναι το μυαλό. Η κουλτούρα πιέζει συνεχώς να σκεφτόμαστε σαν όλους τους άλλους. Ο Παύλος καλεί τους πιστούς να μη συμμορφώνονται με το πνεύμα της εποχής, αλλά να μεταμορφώνονται με την ανανέωση του νου τους, ώστε να διακρίνουν τι είναι πραγματικά καλό (Ρωμαίους 12:2). Αρχικά αυτό σημαίνει να μάθει ο έφηβος να ρωτά «γιατί;» αντί να ακολουθεί τυφλά την πλειοψηφία.
Το δεύτερο βήμα είναι η εστίαση. Αυτά με τα οποία γεμίζουμε το μυαλό μας διαμορφώνουν αυτό που γινόμαστε. Επομένως η Βίβλος προτρέπει να σκεφτόμαστε ό,τι είναι αληθινό, σεμνό, δίκαιο και αξιέπαινο (Φιλιππησίους 4:8). Για παράδειγμα, για έναν έφηβο σήμερα αυτό αγγίζει πολύ συγκεκριμένα πράγματα, όπως το τι βλέπει στην οθόνη, ποιους ακολουθεί, με ποιους περνά τον χρόνο του. Ωστόσο δεν πρόκειται για στέρηση, αλλά για επιλογή ποιότητας. Δηλαδή γεμίζεις τη ζωή σου με ό,τι την κάνει πιο φωτεινή.
Πώς να απαντάς όταν σε ρωτούν, με σεβασμό και ελπίδα
Όταν ένας έφηβος αρχίζει να βλέπει πως το σωστό και το λάθος δεν είναι απλώς δικό του, σύντομα θα βρεθεί σε συζητήσεις όπου θα τον προκαλέσουν. Η Βίβλος δίνει εδώ έναν θαυμάσιο οδηγό. Να είμαστε πάντα έτοιμοι να δώσουμε απάντηση για την ελπίδα μας, όμως με πραότητα και σεβασμό (Α' Πέτρου 3:15). Δηλαδή το ζητούμενο δεν είναι να κερδίσουμε τη συζήτηση, αλλά να κερδίσουμε τον άνθρωπο.
Πρακτικά, αυτό σημαίνει τρία πράγματα. Πρώτον, άκου με ειλικρίνεια την ερώτηση του άλλου, χωρίς να βιάζεσαι να τον διορθώσεις. Δεύτερον, ρώτα ήρεμα «πιστεύεις πραγματικά πως τίποτα δεν είναι λάθος;» και άφησε τη λογική να κάνει τη δουλειά της. Τρίτον, μίλα με αγάπη, γιατί η αλήθεια χωρίς αγάπη πληγώνει, ενώ η αγάπη χωρίς αλήθεια εξαπατά. Όταν συνδυάζονται, ανοίγουν καρδιές.
Για όσους γονείς και εκπαιδευτές διαβάζουν, ο ρόλος σας εδώ είναι κρίσιμος. Οι έφηβοι δεν χρειάζονται έναν ακόμη κήρυκα κανόνων, αλλά κάποιον που τους ακούει και ζει ο ίδιος αυτά που λέει. Ωστόσο, χρειάζονται και βοήθεια να βάλουν τα θεμέλιά τους, καθώς νέα είναι η ηλικία που καθαρίζει κανείς τον δρόμο του φυλάγοντας τον λόγο του Θεού (Ψαλμοί 119:9). Αν θέλετε να εμβαθύνετε με υπεύθυνη, βιβλικά θεμελιωμένη καθοδήγηση, μπορείτε να γνωρίσετε το Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος, που προσφέρει σοβαρή μελέτη της Γραφής με ζεστό και πρακτικό πνεύμα.
Βασικά σημεία
- 01Η ηθική αλήθεια δεν είναι θέμα γνώμης. Πηγάζει από τον αμετάβλητο χαρακτήρα του Θεού, γι' αυτό και ισχύει για όλους.
- 02Ο ηθικός σχετικισμός δεν αντέχει ούτε στη λογική ούτε στη ζωή. Όλοι ζούμε σαν να υπάρχει αντικειμενικό σωστό και λάθος.
- 03Για τους εφήβους, οι βιβλικές αξίες δεν είναι ζυγός αλλά πυξίδα. Αρχίζουν από την ανανέωση του νου και την προσεκτική εστίαση.
- 04Όταν σε ρωτούν, απάντα με πραότητα και σεβασμό. Στόχος δεν είναι να κερδίσεις τη συζήτηση, αλλά τον άνθρωπο.
- 05Γονείς και εκπαιδευτές δεν χρειάζεται να ηθικολογούν. Χρειάζεται να ακούν, να ζουν την αλήθεια και να συνοδεύουν τους νέους.